Özel Sektörde Çalışan Engellilerin Hakları Nelerdir?

Engelli İşçi Çalıştırma Zorunluluğu Nedir?

Engelli işçi çalıştırma zorunluluğu, çalışma hayatında fırsat eşitliğini sağlamak ve engelli bireylerin istihdama katılmasını teşvik etmek amacıyla düzenlenen bir yükümlülüktür.

4857 sayılı İş Kanunu’na göre belirlenen sayıda işçi çalıştıran işverenler, engelli bireylerin istihdamını desteklemek ile yükümlüdür. Özel sektör işverenlerinin 50 veya daha fazla çalışanı bulunuyorsa toplam çalışan sayısının %3’ü kadar engelli işçi çalıştırması zorunludur.

Kamu ve kuruluşlarda ise bu oran %4’e çıkabilmektedir. Yüzdelik hesaplamalar yapılırken aynı il sınırları içindeki tüm işletmeleri kapsamaktadır. Belirlenen bu hükümlere uymayan iş yerleri için idari para cezası bulunmaktadır.

Çalıştırılan her engelli işçi ve her ay için işverenlere ceza uygulanmaktadır. Bu nedenle tüm işverenlerin engelli bireylerin istihdamına yönelik sorumluluklarını yerine getirmeleri gerekmektedir.

Engelli bireyler doğru pozisyonlara yerleştirildiği sürece iş süreçlerinde başarılı bir verimlilik gösterirler. Devlet tarafından engelli bireylerin çalışma hayatına katılması için işverenlere sigorta primi işveren payı sunulabilir.

Engelli Çalışanlar İçin Ayrımcılık Yasağı Nedir?

Engelli çalışanlar için ayrımcılık yasağı, çalışma hayatında eşitliği korumak ve engelli bireylerin hak kaybına uğramamalarını sağlamak amacıyla gerçekleştirilen hukuki bir düzenlemedir. Bu mevzuat, engelli bireylerin işe giriş ve işten ayrılma sürecine kadar olan tüm haklarını adil bir şekilde gerçekleştirebilmelerini sağlamaktadır.

Ayrımcılık yasağı; işe alım, ücretlendirme, terfi, görev dağılımı, eğitim olanakları ve işten çıkarma gibi iş süreçleri ile ilgili tüm alanları kapsamaktadır. Bir bireyin sadece engelli olmasından dolayı işe alınmaması, daha düşük maaş ödenmesi, terfi verilmemesi hukuka aykırı bir davranıştır.

Aynı zamanda engelli bireylerin yeteneklerini önemsemeden farklı görevlerde çalıştırmak da ayrımcılık kapsamında değerlendirilmektedir. Belirlenen mevzuatlar, işverenlere makul düzenlemeler yapma yükümlülüğü sağlamaktadır; böylelikle iş yerinin fiziki koşullarının engelli çalışanlara uygun hale getirilmesi, çalışma saatleri için esneklik sağlanması gerekir.

İş yerinde ayrımcılığa maruz kalan engelli çalışanlar yargı yoluna başvurur ve ayrımcılık tazminatı talep edebilir. İş Kanunu’na göre ayrımcılık tazminatı çalışanın 4 aya kadar olan ücretini kapsar.

Tekrar İşe Alma Zorunluluğu Nedir?

Tekrar işe alma zorunluluğu, engelli çalışanların sağlık durumlarından dolayı çalışma hayatlarından geçici bir süreliğine ayrılmak zorunda kalmaları durumunda, çalışma haklarının korunmasını amaçlayan bir düzenlemedir. Engelli bir birey, maluliyet sebebiyle iş sözleşmesini sonlandırsa bile, bu durumun ortadan kalkması ile birlikte yeniden eski iş yerinde çalışmak için iletişime geçebilir.

Çalışanın yeniden işe başlama talebinde bulunması hâlinde işverenin belirli yükümlülükleri ortaya çıkar. Eğer işyerinde uygun bir pozisyon bulunuyorsa ve yeni bir personel alımı gerçekleştirilecekse, işveren mutlaka öncelikle eski engelli çalışanı istihdam etmekle yükümlüdür. Mevcut durumda açık bir kadro yok ise, engelli çalışan işe alım esnasında öncelikli aday olarak değerlendirilmelidir.

Engelli İşçi Çalıştırma Zorunluluğu Kimleri Kapsar?

Engelli işçi çalıştırma zorunluluğu, 4857 sayılı İş Kanunu’na göre belirlenmektedir. Bu kanuna göre; 50 veya daha fazla işçi çalıştıran özel sektör işverenleri ile kamu kurum ve kuruluşlarını kapsamaktadır.

İşverenin yükümlülüğünün bulunup bulunmadığı belirlenirken aynı il sınırları içerisinde yer alan tüm işyerlerinde çalışan işçilerin toplam sayısı hesaplanmaktadır. İşverenin birden fazla şubesi bulunması durumunda ise toplam çalışan sayısı baz alınarak hesaplama yapılmaktadır.

Özel sektör işverenleri, toplam çalışan sayısının en az %3’ü oranında engelli işçi çalıştırmakla yükümlüdür. Kamu kurum ve kuruluşlarında ise bu oran %4’lük bir dilimi kapsamaktadır. Çalışan sayısının hesaplanmasında iş sözleşmesine bağlı esaslar önemlidir; kısmi süreli çalışanlar ise çalışma süreleri oranında tam süreli çalışana dönüştürülür ve hesaplama bu şekilde gerçekleştirilir.

50’den az işçi çalıştıran işyerleri, engelli işçi çalıştırma zorunluluğu kapsamında yer almaz. Fakat çalışan sayısı sonradan 50’ye ulaştığı takdirde, işverenler çalıştırmadıkları engelli işçiler için her ay idari para cezasına tâbi tutulur.

Engelliler En Fazla Kaç Saat Çalışabilir?

Engelli çalışanlar için çalışma süresi konusunda herhangi bir özel yasal düzenleme yoktur. Bu nedenle engelli çalışanlar da, diğer çalışanlar için haftalık azami 45 saatlik çalışma süresine tabi tutulmaktadır. Bazı işverenler engelli çalışanların durumunu göz önünde bulundurarak çalışma saatleri konusunda kolaylık sağlayabilmektedir.

Kamu kurumlarında görev yapan engelli çalışanlar için ise hukuki bir düzenleme bulunmaktadır. 657 sayılı Devlet Memurları Kanunu’nun 101. maddesi uyarınca, engelli kamu çalışanları kendi rızaları olmadan 20:00-06:00 saatleri arasında gece vardiyasına tabi tutulamaz. Bu saatler aralığında çalıştırılmalarının talep edilmesi belirlenen mevzuat içeriklerine aykırıdır.

Engelli Çalışan Ücretsiz İzne Çıkabilir mi?

Engelli çalışanlar da diğer çalışanlar gibi iş kanununda düzenlenen ücretli ve ücretsiz izin haklarından yararlanabilmektedir. Örneğin, doğum izni gibi yasal ücretli izin süreleri engelli çalışanlar için de geçerlidir.

Kanunen doğum sonrası talep edilen ücretsiz izin gibi belirli durumlarda da izin kullanabilmeleri mümkündür; bu durum dışında ücretsiz izin ancak işverenin izni ile mümkündür. Engelli bir çalışan olmak, işvereni ücretsiz izin vermeye zorlayan ayrı bir yasal hak doğurmamaktadır; izin süreleri tüm çalışanlar için aynı hukuki kurallara tâbidir.

Engelli Bir Çalışan İşten Çıkarılabilir mi?

Engellilik durumu, işverenin fesih kararını almasında tek başına bir sebep olamaz. İş kanunu tüm çalışanlar için işten çıkarılma süreçlerinde geçerli nedenler ve şartları zorunlu kılmaktadır. İşveren, iş sözleşmesini feshederken mutlaka geçerli bir sebep göstermek zorundadır.

Bu sebepler iş yerinin ekonomik durumu, işin gereklilikleri, çalışanın performans düşüklüğü veya disiplin ihlalleri gibi yasal gerekçelerden oluşmalıdır.

Engellilik işten çıkarılma gerekçelerinden biri olarak sayılmamaktadır; aksine bu sebeple bir fesih işlemi gerçekleştirildiğinde ayrımcılık kapsamında değerlendirilmektedir.

Haksız bir işten çıkarılma durumunda ise engelli çalışanlar iş mahkemesine başvurarak işe iade talebinde bulunabilir ve ayrımcılık tazminatı hakkını talep edebilir. Mahkeme, fesih sebebinin engellilikten kaynaklanmadığını tespit ederse işverenin çalışanı işe iade etmesine karar verir.

Engellilerin Özel Sektörde Çalışma Şartları Nelerdir?  

Engelli bireylerin, özel sektörde çalışabilmeleri için  belirli şartlar bulunmaktadır. Bu şartlar şu şekilde sıralanabilir: 

• 50+ çalışanı olan işyerlerinde engelli istihdamı zorunludur.
  
  Özel sektör işverenleri toplam çalışan sayısı 50 veya üzeri olduğunda engelli çalışan bulundurmakla yükümlüdür.

• Engelli kotası %3 oranındadır.
  
  İşyerinde çalıştırılması gereken engelli bireylerin sayısı, toplam çalışan sayısının %3'ü kadar olmalıdır. 

• Engelli çalışanlar uygun işlerde istihdam edilmelidir.
  
  Çalıştırılan engelli personelin görevi mtlaka yetenek, meslek, fiziksel ve ruhsal durum gibi kriterlere uygun olmalıdır. 

• Toplam çalışan sayısı hesaplanırken aynı il sınırları içinde tüm işyerleri toplanır.
  
  Birden fazla şubesi olan işverenler için her şubedeki çalışan sayısı hesaplanmaz; genel toplam çalışan sayısı dikkate alınır. 

• Kısmi süreli çalışanlar tam süreli eşdeğerine çevrilir.
  
  Hesaplamada kısmi süreli çalışan işçiler çalışma sürelerine göre tam süreli eşdeğeri ile değerlendirilir.

• Engelli raporu şartı vardır.
  
  Engellilik oranının kanıtlanması için mutlaka belirlenen hastanelere giderek sağlık kurulu raporu alınmalıdır. 

• Çalışan ayrımcılığı yapılamaz.
  
  Engelli adaylara işe alım, terfi, maaş gibi konularda ayrımcılık yapılamaz. 

• Uygun işyeri ortamı sağlanmalıdır.
  
  İşveren, engelli personellerin çalışma koşullarını engel durumlarına göre daha erişilebilir bir hale getirmek ile sorumludur.